BPCL પાઇપલાઇન સામે ખેડૂતોનો વિરોધ, જંત્રીના 4 ગણા વળતરની માગ
સુરેન્દ્રનગરના મૂળી તાલુકાના ધર્મેન્દ્રગઢ, ઉમરડા અને ચોરવીરાના ખેડૂતોએ આશરે 100 વીઘામાં BPCL પાઇપલાઇનનું કામ અટકાવ્યું. ચોરસ મીટરના માત્ર રૂ. 12 વળતરનો આક્ષેપ કરી જંત્રીના ચાર ગણા વળતર અને પાક નુકસાનીની માગ કરી.
સુરેન્દ્રનગર, 4 નવેમ્બર 2026: સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના મૂળી તાલુકાના ત્રણ ગામના ખેડૂતોએ પોતાના ખેતરમાંથી પસાર થતી ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL)ની પાઇપલાઇનનું કામ અટકાવી દીધું છે. ખેડૂતોનો આક્ષેપ છે કે વળતર અપૂરતું છે, વચન મુજબ જમીનનું માટીકામ થયું નથી અને પાક નુકસાનીનું કોઈ વળતર ચૂકવાયું નથી. ધર્મેન્દ્રગઢ, ઉમરડા અને ચોરવીરા ગામના ખેડૂતો કહે છે કે તેમની માગ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી આશરે 100 વીઘા જમીનમાં પાઇપલાઇનનું કામ નહીં થવા દેવાય. તેમની મુખ્ય માગ જંત્રીના ચાર ગણા વળતરની છે.
ટૂંકમાં: સુરેન્દ્રનગરમાં શું થઈ રહ્યું છે?
- ક્યાં: ધર્મેન્દ્રગઢ, ઉમરડા અને ચોરવીરા ગામ, મૂળી તાલુકો, સુરેન્દ્રનગર જિલ્લો
- કોણ: BPCL પાઇપલાઇનના રૂટમાં આવતી ખેતીની જમીન ધરાવતા ખેડૂતો
- અસરગ્રસ્ત જમીન: ત્રણ ગામની અંદાજે 100 વીઘા
- હાલનું વળતર (ખેડૂતોના દાવા મુજબ): એક ચોરસ મીટરના આશરે રૂ. 12
- મુખ્ય માગ: જંત્રીના ચાર ગણા વળતર સાથે પાક નુકસાનીની ભરપાઈ
- અન્ય ફરિયાદો: વચન મુજબ માટીકામ ન થયું; પાઇપલાઇનવાળી જમીનમાં પાંચ વર્ષ સુધી પાક ન લઈ શકાય
- હાલની સ્થિતિ: કામ અટવાયું; ઉકેલ ન આવે ત્યાં સુધી કામ નહીં થવા દેવાની ચીમકી
સુરેન્દ્રનગરના ખેડૂતો BPCL પાઇપલાઇનનો વિરોધ કેમ કરી રહ્યા છે?
પાઇપલાઇનનો રૂટ ખેતરોમાંથી પસાર થતાં ખેડૂતોમાં ત્રણ મુખ્ય મુદ્દે રોષ ફેલાયો છે.
1. "નજીવું" વળતર
ખેડૂતોના કહેવા મુજબ BPCL પાઇપલાઇનના રૂટમાં વપરાતી જમીન માટે એક ચોરસ મીટરના માત્ર આશરે રૂ. 12 ચૂકવી રહી છે. ખેડૂતો કહે છે કે આ રકમ ફળદ્રુપ ખેતીની જમીનની સાચી કિંમત કે ખેતર ખોદાવાથી થતી આવકની ખોટ સાથે મેળ ખાતી નથી. તેથી તેઓ ગુજરાત સરકારે નક્કી કરેલી જંત્રીના ચાર ગણા વળતરની માગ કરી રહ્યા છે.
2. માટીકામનું વચન પાળવામાં આવ્યું નથી
પાઇપલાઇન નાખતી વખતે ખેતરમાં ખાઈ ખોદવામાં આવે છે, પાઇપ ઉતારવામાં આવે છે અને પછી માટી પૂરવામાં આવે છે. ખેડૂતો કહે છે કે કંપનીએ કામ પૂરું થયા બાદ જમીન સમતળ કરીને મૂળ સ્થિતિમાં લાવી આપવાની ખાતરી આપી હતી. પરંતુ વચન મુજબ માટીકામ થયું નથી. પરિણામે જમીન ઊંચી-નીચી થઈ છે, નીચેની માટી ઉપર આવી ગઈ છે અને ઉપરની ફળદ્રુપ માટીને નુકસાન થયું છે.
3. પાક નુકસાની અને વર્ષો સુધી ઓછું ઉત્પાદન
ખેડૂતો જણાવે છે કે જ્યાંથી પાઇપલાઇન પસાર થાય છે ત્યાં આશરે પાંચ વર્ષ સુધી યોગ્ય પાક લઈ શકાતો નથી. નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે આ મોટો ફટકો છે. તેઓ કામ દરમિયાન નાશ પામેલા ઊભા પાક અને ત્યાર બાદનાં વર્ષોમાં ઘટતા ઉત્પાદન માટે અલગ વળતરની માગ કરી રહ્યા છે.
વારંવાર રજૂઆત, છતાં ઉકેલ નહીં
ખેડૂતો કહે છે કે વિરોધ તેમનું પહેલું પગલું નહોતું. જંત્રીના ચાર ગણા વળતરની માગ સાથે તેમણે મામલતદાર અને ડેપ્યુટી કલેક્ટરને વારંવાર રજૂઆત કરી છે. પરંતુ કોઈ ઉકેલ ન આવતાં તેમણે પોતાની જમીન પરનું કામ અટકાવવાનો નિર્ણય લીધો.
ખેડૂતોનું સ્પષ્ટ વલણ છે કે વળતર, માટીકામ અને પાક નુકસાનીનો પ્રશ્ન ઉકેલાય નહીં ત્યાં સુધી તેઓ ખેતરમાં પાઇપલાઇનનું કામ આગળ વધવા દેશે નહીં.
આ અહેવાલ લખાય છે ત્યાં સુધી ખેડૂતોની માગણીઓ અંગે BPCL કે જિલ્લા વહીવટી તંત્ર તરફથી કોઈ જાહેર પ્રતિક્રિયા નોંધાઈ નથી.
જંત્રી એટલે શું અને ખેડૂતો "જંત્રીના 4 ગણા" વળતરની માગ કેમ કરે છે?
જંત્રી એ ગુજરાત સરકાર દ્વારા દરેક વિસ્તાર માટે જાહેર કરાતો જમીનનો સત્તાવાર ભાવ છે. મિલકતના દસ્તાવેજ વખતે સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને નોંધણી ફી ગણવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. ઘણી વાર જંત્રીનો દર જમીનના વાસ્તવિક બજારભાવ કરતાં ઘણો ઓછો હોય છે, ખાસ કરીને રસ્તા, શહેર કે ઔદ્યોગિક વિસ્તાર નજીકની ખેતીની જમીનમાં.
"જંત્રીના ચાર ગણા" વળતરની માગ એટલે સત્તાવાર દરને આધાર બનાવી તેને ગુણાકાર કરીને વળતર નક્કી કરવું, જેથી તે ખેડૂતના વાસ્તવિક આર્થિક નુકસાનની નજીક પહોંચે. વીજલાઇન અંગે ગુજરાત સરકારના તાજેતરના નિર્ણય (નીચે વિગત)એ આવી માગણીઓને વધુ બળ આપ્યું છે.
ભારતમાં તેલ-ગેસ પાઇપલાઇન માટે જમીનનું વળતર કેવી રીતે નક્કી થાય છે?
પેટ્રોલિયમ અને ગેસ પાઇપલાઇન માટે કંપની સામાન્ય રીતે જમીન ખરીદતી નથી. પેટ્રોલિયમ એન્ડ મિનરલ્સ પાઇપલાઇન્સ (એક્વિઝિશન ઓફ રાઇટ ઓફ યુઝર ઇન લેન્ડ) એક્ટ, 1962 હેઠળ સરકાર રૂટ પરની જમીનની પટ્ટીમાં માત્ર ઉપયોગનો અધિકાર (RoU) મેળવે છે. જમીનની માલિકી ખેડૂત પાસે જ રહે છે.
- ખેડૂત જમીનનો માલિક રહે છે અને પાઇપલાઇન દટાયા બાદ સામાન્ય રીતે ખેતી ચાલુ રાખી શકે છે.
- RoU પટ્ટીમાં કેટલાંક નિયંત્રણો લાગુ પડે છે, જેમ કે પાઇપલાઇન ઉપર બાંધકામ, કૂવો કે ટાંકું ખોદવા અથવા ઊંડાં મૂળવાળાં વૃક્ષો વાવવા પર સામાન્ય રીતે પ્રતિબંધ.
- ઉપયોગના અધિકાર માટે અને બાંધકામ દરમિયાન પાક, વૃક્ષો તથા જમીનને થયેલા નુકસાન માટે વળતર ચૂકવાય છે.
માલિકી ખેડૂત પાસે રહેતી હોવાથી RoU માટેનું ચોરસ મીટર દીઠ વળતર જમીન ખરીદીના ભાવ કરતાં ઘણું ઓછું હોય છે. દેશભરમાં પાઇપલાઇન વિવાદોનું મૂળ આ જ તફાવત છે. ખેડૂતોની દલીલ છે કે કાયમી નિયંત્રણોને કારણે જમીનની કિંમત અને ભવિષ્યના ઉપયોગના વિકલ્પો ઘટે છે, તેથી વળતર ન્યાયી હોવું જોઈએ.
ગુજરાતભરમાં ચાલતો પ્રવાહ: માળખાકીય પ્રોજેક્ટના વળતર સામે ખેડૂતોનો અવાજ
મૂળીનો વિરોધ એકલદોકલ ઘટના નથી. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં સૌરાષ્ટ્રભરના ખેડૂતોએ પોતાની જમીનમાંથી પસાર થતા પ્રોજેક્ટના વળતર મુદ્દે અવાજ ઉઠાવ્યો છે.
વીજલાઇન વિરોધ અને સરકારનો વળતર વધારો
હાઈ-વોલ્ટેજ વીજલાઇન અને ટાવરથી અસરગ્રસ્ત જમીન અંગે ખેડૂતોમાં લાંબા સમયથી અસંતોષ હતો. 9 જૂન 2026થી આંદોલનનો નવો તબક્કો શરૂ થયો, જેમાં મોરબી જિલ્લાનું જેતપર ગામ મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું. ત્યાર બાદ ગુજરાત સરકારે વળતરમાં મોટો વધારો જાહેર કર્યો. હવે અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને જમીનના પ્રવર્તમાન બજારભાવના બમણા વળતર મળશે. સરકારે હપ્તા પદ્ધતિ પણ રદ કરી છે, એટલે સંપૂર્ણ વળતર પ્રોજેક્ટનું કામ શરૂ થાય તે પહેલાં એકસાથે ચૂકવાશે.
આ નિર્ણયનો ઉલ્લેખ હવે અન્ય વિવાદોમાં પણ થઈ રહ્યો છે. પાઇપલાઇનથી અસરગ્રસ્ત ઘણા ખેડૂતો પૂછે છે કે તેમના માટે પણ આવી જ, બજારભાવ આધારિત અને એડવાન્સ ચુકવણીની પદ્ધતિ કેમ લાગુ ન પડે?
સુરેન્દ્રનગરમાં અગાઉ પણ ઘર્ષણ
સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવા પ્રોજેક્ટ મુદ્દે અગાઉ પણ ઘર્ષણ થયું છે. આ વર્ષે કોંઢ ગામમાં પાવરગ્રીડ કંપનીની હાઈટેન્શન લાઇન સામે આશરે 200 ખેડૂતોએ વિરોધ કર્યો હતો. ત્યારે 500થી વધુ પોલીસ જવાનોના બંદોબસ્ત વચ્ચે કંપનીએ કામ ચાલુ રાખ્યું હતું. ત્યાંના ખેડૂતોએ પણ પૂરતા વળતર અને યોગ્ય કોરિડોરની માગ કરી હતી.
વધતું રાજકીય દબાણ
વળતરનો મુદ્દો હવે રાજકીય સ્તરે પણ પહોંચ્યો છે. 22 ઓક્ટોબરે કોંગ્રેસના ગુજરાત પ્રભારી રણદીપ સુરજેવાલાએ વીજલાઇનથી અસરગ્રસ્ત ખેડૂતો માટે વધુ વળતર, સૌરાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવા અને પાક ધિરાણ માફીની માગ કરી હતી.
સુરેન્દ્રનગરના ખેડૂતો માટે કપરું વર્ષ
પાઇપલાઇન વિવાદ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે જિલ્લાના ખેડૂતો પહેલેથી જ મુશ્કેલીમાં છે. આ વર્ષે સુરેન્દ્રનગરમાં સામાન્ય કરતાં આશરે 25 ટકા ઓછો વરસાદ થયો છે. તેના કારણે મગફળી અને કપાસના ઉત્પાદનમાં ભારે ઘટાડો થયો છે. સ્થાનિક ખેડૂતોએ જિલ્લાને તાત્કાલિક દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવા અને ખેતી ધિરાણ તથા દેવા માફી સાથે સહાયની માગ કરી છે.
જે ખેડૂતનો આ સિઝનનો મોટો પાક પહેલેથી નિષ્ફળ ગયો હોય, તેના માટે નજીવા વળતરે વધુ જમીન પાઇપલાઇનમાં ગુમાવવી ખાસ પીડાદાયક છે. મૂળી તાલુકાનો વિરોધ આટલો મક્કમ કેમ છે, તે આના પરથી સમજાય છે.
ખેડૂતોની માગણીઓ
- પાઇપલાઇન માટે વપરાતી જમીનનું જંત્રીના ચાર ગણા વળતર.
- બાંધકામ દરમિયાન થયેલા પાક નુકસાનનું વળતર.
- પાઇપલાઇનવાળી જમીનમાં વર્ષો સુધી ઘટતા ઉત્પાદનનું વળતર (ખેડૂતોના કહેવા મુજબ પાંચ વર્ષ સુધી).
- કંપનીના વચન મુજબ યોગ્ય માટીકામ (સમતળીકરણ અને પુરાણ).
- જમીન પર આગળ કામ થાય તે પહેલાં વહીવટી તંત્ર તરફથી સ્પષ્ટ ઉકેલ.
હવે આગળ શું?
- જિલ્લા તંત્ર મારફતે વાટાઘાટ: કલેક્ટર કચેરી ખેડૂતો અને કંપનીના અધિકારીઓને સાથે બેસાડી વળતરમાં સુધારો કે નુકસાનીનો નિકાલ કરાવી શકે.
- નુકસાનીનું ફરી મૂલ્યાંકન: અધિકારીઓ પાક અને જમીનના નુકસાનનું નવું પંચનામું કરી શકે.
- નીતિ સ્તરે ફેરફાર: રૂટ પરનાં અન્ય ગામોમાં વિરોધ ફેલાય તો મામલો રાજ્ય કે કેન્દ્ર સરકાર સુધી પહોંચી શકે, જેમ વીજલાઇનના કિસ્સામાં બન્યું.
- કાનૂની માર્ગ: ખેડૂતો લાગુ કાયદા હેઠળ સક્ષમ સત્તાધિકારી કે કોર્ટ સમક્ષ વળતરને પડકારી શકે.
- પોલીસ બંદોબસ્ત હેઠળ કામ: અગાઉના કેટલાક કિસ્સાઓમાં કંપનીઓએ ભારે પોલીસ હાજરીમાં કામ શરૂ કર્યું છે, જેનાથી તણાવ વધે છે.
લોક સામના ન્યૂઝ મૂળી તાલુકાની ઘટનાઓ પર નજર રાખશે અને BPCL કે જિલ્લા તંત્રની પ્રતિક્રિયા આવતાં આ અહેવાલ અપડેટ કરશે.
મુખ્ય મુદ્દા
- મૂળી તાલુકાના ધર્મેન્દ્રગઢ, ઉમરડા અને ચોરવીરાના ખેડૂતોએ આશરે 100 વીઘા જમીનમાં BPCL પાઇપલાઇનનું કામ અટકાવ્યું છે.
- ખેડૂતો કહે છે કે તેમને ચોરસ મીટરના માત્ર આશરે રૂ. 12 મળે છે; તેઓ જંત્રીના ચાર ગણા વળતરની માગ કરે છે.
- વચન મુજબ માટીકામ થયું નથી અને પાઇપલાઇનવાળી જમીનમાં પાંચ વર્ષ સુધી યોગ્ય પાક ન થાય તેવી ફરિયાદ છે.
- મામલતદાર અને ડેપ્યુટી કલેક્ટરને વારંવાર રજૂઆત છતાં ઉકેલ આવ્યો નથી.
- વીજલાઇન માટે બજારભાવના બમણા અને એડવાન્સ વળતરના 2026ના સરકારી નિર્ણય તથા જિલ્લામાં આશરે 25 ટકા વરસાદની ઘટ વચ્ચે આ વિરોધ થઈ રહ્યો છે.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
સુરેન્દ્રનગરના ખેડૂતો BPCLનો વિરોધ કેમ કરી રહ્યા છે?
મૂળી તાલુકાના ખેડૂતો કહે છે કે ખેતરમાંથી પાઇપલાઇન નાખવા બદલ BPCLનું વળતર ઘણું ઓછું છે, વચન મુજબ માટીકામ થયું નથી અને પાક નુકસાનીનું વળતર મળ્યું નથી.
BPCL પાઇપલાઇન વિરોધમાં કયાં ગામ સામેલ છે?
સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના મૂળી તાલુકાનાં ધર્મેન્દ્રગઢ, ઉમરડા અને ચોરવીરા ગામના ખેડૂતો આ વિરોધમાં સામેલ છે.
ખેડૂતોને હાલ કેટલું વળતર મળે છે?
વિરોધ કરતા ખેડૂતોના કહેવા મુજબ તેમને પાઇપલાઇનના રૂટ પરની જમીનના એક ચોરસ મીટરના આશરે રૂ. 12 ચૂકવાય છે.
ખેડૂતો કેટલા વળતરની માગ કરે છે?
ખેડૂતો જંત્રીના ચાર ગણા વળતર સાથે પાક નુકસાની અને ઘટતા ઉત્પાદનના વળતરની માગ કરે છે.
ગુજરાતમાં જંત્રી એટલે શું?
જંત્રી એ ગુજરાત સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલો જમીનનો સત્તાવાર ભાવ છે. સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી અને નોંધણી માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે અને તે ઘણી વાર બજારભાવ કરતાં ઓછો હોય છે.
પાઇપલાઇન નાખવાથી ખેડૂત જમીનની માલિકી ગુમાવે છે?
સામાન્ય રીતે નહીં. 1962ના પાઇપલાઇન કાયદા હેઠળ માત્ર ઉપયોગનો અધિકાર મેળવાય છે. માલિકી ખેડૂત પાસે રહે છે, પરંતુ પાઇપલાઇન ઉપર બાંધકામ કે ઊંડાં મૂળવાળાં વૃક્ષો જેવાં નિયંત્રણો લાગુ પડે છે.
શું ગુજરાત સરકારે તાજેતરમાં વળતર વધાર્યું છે?
હા, વીજલાઇન માટે. 2026માં સરકારે જાહેર કર્યું કે અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને જમીનના બજારભાવના બમણા વળતર, કામ શરૂ થાય તે પહેલાં એકસાથે મળશે. આ નિર્ણય વીજલાઇન અને ટાવર માટે છે, તેલ પાઇપલાઇન માટે નહીં.
