ગુજરાત દુષ્કાળ 2026: 4 જિલ્લા દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર, જાણો સહાય પેકેજ

The Gujarat government has declared Kutch, Jamnagar, Porbandar and Devbhumi Dwarka districts drought-hit after weak monsoon rain. Farmers will get Rs 8,500 per hectare for crop loss, up to two hectares. Rural families in affected talukas will get 150 days of work, and cattle camps will get Rs 80 per animal per day. The measures take effect from November 1, 2026.

નબળા અને મોડા ચોમાસા બાદ ગુજરાત સરકારે ચાર જિલ્લાને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા છે. ગુજરાત દુષ્કાળની આ જાહેરાતમાં કચ્છ, જામનગર, પોરબંદર અને દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે સોમવાર, 26 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ ગાંધીનગરમાં આ નિર્ણયની જાહેરાત કરી.

રાજ્ય સરકારે સાથે સાથે સહાય પેકેજ પણ જાહેર કર્યું છે. પાક નુકસાન પેટે ખેડૂતોને હેક્ટર દીઠ ₹8,500 મળશે, મહત્તમ બે હેક્ટર સુધી. આ ઉપરાંત અસરગ્રસ્ત તાલુકાઓમાં ગ્રામીણ પરિવારોને 150 દિવસની રોજગારી મળશે. પશુ કેમ્પને પશુ દીઠ રોજના ₹80 સહાય અપાશે. તમામ નિર્ણયો 1 નવેમ્બર 2026થી અમલમાં આવશે.

ગુજરાત દુષ્કાળ 2026: એક નજરે

ગુજરાતના કયા જિલ્લા દુષ્કાળગ્રસ્ત છે?

કચ્છ અને પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્રના ચાર જિલ્લા હવે સત્તાવાર રીતે દુષ્કાળગ્રસ્ત છે. આ ચારેય જિલ્લા ગુજરાતના સૂકા પશ્ચિમી કાંઠે આવેલા છે. સાથે જ, આ ચોમાસામાં ચારેય જિલ્લામાં બાકીના રાજ્ય કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ પડ્યો.

પ્રાદેશિક માધ્યમોમાં પ્રસિદ્ધ રાજ્યના વરસાદના આંકડા ઘટની ગંભીરતા દર્શાવે છે:

દેવભૂમિ દ્વારકા સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત છે. અહીં સામાન્ય ચોમાસુ વરસાદનો માત્ર છઠ્ઠો ભાગ જ પડ્યો. પરિણામે જિલ્લાના મોટા ભાગમાં ખરીફના ઊભા પાક નિષ્ફળ ગયા છે.

ગુજરાતમાં 89% વરસાદ છતાં માત્ર ચાર જિલ્લા કેમ?

સમગ્ર ગુજરાતમાં મોસમના સરેરાશનો આશરે 89% વરસાદ થયો છે. 21 ઑક્ટોબર સુધીમાં રાજ્યમાં સરેરાશ 908.88 મિમી સામે 810.68 મિમી વરસાદ નોંધાયો. કાગળ પર આ લગભગ સામાન્ય છે.

જોકે, વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહ્યું. દક્ષિણ અને મધ્ય ગુજરાતમાં સતત વરસાદ પડ્યો. બીજી તરફ, પશ્ચિમી પટ્ટો લાંબા સમય સુધી કોરો રહ્યો. મુખ્યમંત્રીએ કહ્યું કે આ ચાર જિલ્લામાં આ સિઝનમાં ખૂબ ઓછો વરસાદ પડ્યો છે.

અન્ય કેટલાક જિલ્લામાં પણ વરસાદની ઘટ રહી. રાજકોટ, જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ, સાબરકાંઠા, બનાસકાંઠા, અરવલ્લી, છોટા ઉદેપુર અને દાહોદમાં સરેરાશનો આશરે 60%થી 67% વરસાદ થયો. જોકે, અત્યાર સુધી તેમાંથી કોઈ જિલ્લો દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર થયો નથી. પ્રાદેશિક માધ્યમો મુજબ આશરે 12 જિલ્લામાં વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે.

રાજ્યનું કહેવું છે કે નિર્ણય પહેલાં કેન્દ્રના દુષ્કાળ નિયમોનું પાલન કરાયું. આ નિયમોમાં માત્ર વરસાદ નહીં, અનેક સૂચકાંકો જોવાય છે. તેથી વરસાદની ઘટવાળો દરેક જિલ્લો આપમેળે પાત્ર બનતો નથી.

ગુજરાત દુષ્કાળ સહાય પેકેજ: ખેડૂતોને શું મળશે

સૌથી મોટી રાહત પાક નુકસાન સહાય છે. ચારેય જિલ્લામાં જે ખેડૂતોના પાકને નુકસાન થયું છે, તેમને હેક્ટર દીઠ ₹8,500 મળશે. આ ચુકવણી રાજ્ય આપત્તિ પ્રતિભાવ ભંડોળ (SDRF)ના ધોરણ મુજબ થશે. ખેડૂત દીઠ મહત્તમ બે હેક્ટરની મર્યાદા છે, એટલે મહત્તમ સહાય ₹17,000 થશે.

ચુકવણી પાક નુકસાનના સર્વે બાદ થશે. અહેવાલ મુજબ સર્વે પૂર્ણ થયા પછી પાત્ર ખેડૂતોને રકમ ચૂકવાશે. તેથી ખેડૂતો પોતાના જમીનના કાગળો અને બૅન્ક વિગતો તૈયાર રાખે.

SDRF સહાયના રાષ્ટ્રીય ધોરણો ગૃહ મંત્રાલયના આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગ દ્વારા પ્રસિદ્ધ થાય છે. ખેડૂતો રાજ્યની કૃષિ યોજનાઓની માહિતી આઇ-ખેડૂત પોર્ટલ અને ગુજરાત કૃષિ વિભાગની વેબસાઇટ પર પણ જોઈ શકે છે.

VB-G RAM G હેઠળ 150 દિવસની રોજગારી

દુષ્કાળગ્રસ્ત તાલુકાઓના ગ્રામીણ પરિવારોને 150 દિવસનું વેતનવાળું કામ મળશે. આ કામ VB-G RAM G એટલે કે વિકસિત ભારત – રોજગાર અને આજીવિકા ગેરંટી મિશન (ગ્રામીણ) હેઠળ અપાશે.

VB-G RAM Gએ મનરેગાનું સ્થાન લીધું છે અને તે 1 જુલાઈ 2026થી અમલમાં છે. સામાન્ય રીતે તેમાં વર્ષે 125 દિવસના કામની ગેરંટી છે. દુષ્કાળની જાહેરાતથી અસરગ્રસ્ત તાલુકાના પરિવારોને 25 દિવસ વધારાના મળશે.

આ મહત્વનું છે, કારણ કે દુષ્કાળમાં ખેતમજૂરીની માંગ ઝડપથી ઘટે છે. જમીનવિહોણા મજૂરો અને નાના ખેડૂતો સૌથી પહેલાં આવક ગુમાવે છે. ગેરંટીવાળા કામના વધારાના દિવસો તેમને સ્થળાંતરને બદલે ગામમાં રહેવામાં મદદ કરે છે. યોજનાની વિગતો ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ છે.

પશુપાલકો માટે ઘાસચારો અને પશુ કેમ્પ

કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના ગ્રામ્ય જીવનમાં પશુપાલન કેન્દ્રસ્થાને છે. તેથી પેકેજમાં પશુપાલકો પર ખાસ ધ્યાન અપાયું છે.

વરસાદ મોડો થતાં સરકારે જૂન-જુલાઈથી જ સમગ્ર ગુજરાતમાં રાહત દરે ઘાસ વિતરણ શરૂ કરી દીધું હતું. અત્યાર સુધીમાં ₹2 પ્રતિ કિલોના દરે આશરે 1.21 કરોડ કિલો ઘાસનું વિતરણ થયું છે. હાલ રાજ્ય પાસે આશરે 3 કરોડ કિલો ઘાસનો જથ્થો છે. આ ઉપરાંત વધુ જથ્થો ખરીદવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે.

દુષ્કાળગ્રસ્ત તાલુકાના પશુ કેમ્પને બે મહિના સુધી SDRFમાંથી પશુ દીઠ રોજના ₹80 મળશે. મુખ્યમંત્રીએ કહ્યું કે ત્યાર બાદ આ સહાય ચાલુ રાખવાનો ખર્ચ રાજ્ય સરકાર ભોગવશે. જિલ્લા કલેક્ટરોને પણ ખાસ કિસ્સામાં ઘાસ વિતરણ માટે વિશેષ સત્તા અપાઈ છે.

પાણી: ડેમ, પીવાનું પાણી અને રવિ સિંચાઈ

જળસંગ્રહ બીજી મોટી ચિંતા છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ ગુજરાતના 206 મુખ્ય ડેમમાં કુલ ક્ષમતાનો આશરે 66% જળસંગ્રહ છે. જોકે, અહેવાલો મુજબ સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતના કેટલાક જળાશયોમાં સંગ્રહ 25%થી નીચે ગયો છે.

રાજ્યે પીવાના પાણીને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપી છે. 30 જૂન 2027 સુધી પીવાનું પાણી અનામત રખાયું છે. ત્યાર બાદ જ રવિ સિઝન માટે સિંચાઈનું આયોજન કરાયું છે.

ખરીફ સિઝનમાં માંગના આધારે 44 ડેમના કમાન્ડ વિસ્તારમાં સિંચાઈનું પાણી અપાયું. રવિ માટે સરકાર 76 ડેમના કમાન્ડ વિસ્તારમાં પાણી આપવાનું આયોજન કરી રહી છે:

• ઉત્તર ગુજરાત: ધરોઈ અને દાંતીવાડા સહિત 11 ડેમ
• મધ્ય ગુજરાત: કરજણ અને પાનમ સહિત 12 ડેમ
• દક્ષિણ ગુજરાત: ઉકાઈ, કાકરાપાર અને દમણગંગા સહિત 9 ડેમ
• સૌરાષ્ટ્ર: શેત્રુંજી, બ્રાહ્મણી અને મચ્છુ સહિત 39 ડેમ
• કચ્છ: 5 ડેમ

પાણીની ઉપલબ્ધતાના આધારે ખેડૂતોને આ ડેમમાંથી એકથી ચાર પાણ મળશે. ડેમવાર માહિતી નર્મદા, જળસંપત્તિ, પાણી પુરવઠા અને કલ્પસર વિભાગ પ્રસિદ્ધ કરે છે.

ભારતમાં કોઈ જિલ્લો દુષ્કાળગ્રસ્ત કેવી રીતે જાહેર થાય છે?

ભારતમાં દુષ્કાળ રાજ્ય સરકાર જાહેર કરે છે, કેન્દ્ર નહીં. આ પ્રક્રિયા કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલયની દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન માર્ગદર્શિકા, 2016 મુજબ થાય છે.

માર્ગદર્શિકા તબક્કાવાર તપાસ કરે છે. પહેલા અધિકારીઓ વરસાદની ઘટ અને કોરા દિવસોનો ગાળો જુએ છે. પછી વાવેતર, ઉપગ્રહ આધારિત વનસ્પતિ આંકડા, જમીનનો ભેજ, જળાશયનું સ્તર અને ભૂગર્ભજળ જેવા અસર સૂચકાંકો તપાસાય છે. છેલ્લે ખેતરોનો સર્વે પાક નુકસાનની પુષ્ટિ કરે છે.

ત્યાર બાદ રાજ્ય સત્તાવાર જાહેરનામું બહાર પાડે છે. તેમાં સમાવિષ્ટ તાલુકા કે ગામ અને દુષ્કાળનું સ્તર, મધ્યમ કે ગંભીર, દર્શાવાય છે. દુષ્કાળનું જાહેરનામું છ મહિના માટે માન્ય રહે છે. ત્યાર બાદ પરિસ્થિતિની ફરી સમીક્ષા કરવી પડે છે.

ગુજરાત સરકારે કહ્યું કે જાહેરાત પહેલાં આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરાઈ અને ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો યોજાઈ. પત્રકાર પરિષદમાં અધિક મુખ્ય સચિવ (મહેસૂલ) જયંતી રવિ પણ ઉપસ્થિત હતાં. રાજ્યમાં આપત્તિ રાહતની કામગીરી મહેસૂલ વિભાગ સંભાળે છે. દુષ્કાળ આકારણીની તાલીમ ગુજરાત આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સંસ્થા આપે છે.

મુખ્યમંત્રીએ શું કહ્યું?

ભૂપેન્દ્ર પટેલે કહ્યું કે સરકારને મોડા વરસાદથી ઊભી થનારી મુશ્કેલીઓનો અંદાજ હતો. તેથી સત્તાવાર જાહેરાતના ઘણા સમય પહેલાં તૈયારી શરૂ કરી દેવાઈ હતી. તેમણે કહ્યું કે રાજ્ય સરકાર સંપૂર્ણ સંવેદનશીલતા સાથે ખેડૂતો અને પશુપાલકોની પડખે છે.

પટેલે એમ પણ કહ્યું કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના માર્ગદર્શનમાં સરકારે હંમેશા ખેડૂતોને પ્રાથમિકતા આપી છે. તેમણે ભવિષ્યના કોઈપણ સંકટમાં વધુ મદદની ખાતરી આપી.

વિપક્ષે સહાયને અપૂરતી ગણાવી

કોંગ્રેસે સહાયની રકમની ટીકા કરી છે. પ્રદેશ કોંગ્રેસ પ્રમુખ અમિત ચાવડાએ કહ્યું કે હેક્ટર દીઠ ₹8,500 એટલે ગુંઠે માત્ર આશરે ₹85 થાય. તેમણે નોંધ્યું કે DAP ખાતરની એક થેલી જ આશરે ₹2,000ની આવે છે. તેમના મતે આટલી સહાયથી ખેડૂતોનું સાચું નુકસાન ભરપાઈ નહીં થાય.

ગુજરાત પ્રદેશ કિસાન કોંગ્રેસના પ્રમુખ પાલ આંબલિયાએ પણ આ રકમને ખેડૂતો સાથેની ક્રૂર મજાક ગણાવી. તેમણે સરકારને પેકેજ અંગે ફેરવિચારણા કરવાની માંગ કરી. સાથે જ, નિર્ણય ન બદલાય તો આંદોલનની ચીમકી આપી.

જાહેરાતના વ્યાપ અંગે પણ સવાલો ઊઠ્યા છે. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે વરસાદની ઘટવાળા આશરે 12 જિલ્લામાંથી માત્ર ચારનો જ સમાવેશ કરાયો છે.

2018ના દુષ્કાળ સાથે સરખામણી

ગુજરાતે છેલ્લે ડિસેમ્બર 2018માં મોટો દુષ્કાળ જાહેર કર્યો હતો. ત્યારે 16 જિલ્લાના 51 તાલુકાનાં ગામોને અછતગ્રસ્ત કે દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરાયાં હતાં. અહેવાલો મુજબ ત્યારે પાક સહાય હેક્ટર દીઠ ₹6,800 હતી.

આ વર્ષની જાહેરાત વિસ્તારની દૃષ્ટિએ નાની છે. જોકે, હેક્ટર દીઠ ₹8,500 સાથે પાક સહાય વધુ છે. રાજ્ય માટે દુષ્કાળ નવો પણ નથી. કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રે 1985–87માં અને તે પહેલાં અનેક વખત ભીષણ દુષ્કાળ વેઠ્યો છે.

આ વર્ષે ગુજરાત એકલું નથી. પ્રાદેશિક માધ્યમો મુજબ મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, રાજસ્થાન, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણાના કેટલાક ભાગોમાં પણ દુષ્કાળ જાહેર થયો છે. ઘણા નિષ્ણાતો નબળા ચોમાસાને અલ નીનો સાથે જોડે છે. મોસમી વરસાદના આંકડા ભારતીય હવામાન વિભાગ પર ઉપલબ્ધ છે.

કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્ર માટે દુષ્કાળનો અર્થ

કચ્છ અને પશ્ચિમ સૌરાષ્ટ્ર વરસાદ આધારિત ખેતી પર ખૂબ નિર્ભર છે. અહીં મગફળી, કપાસ, બાજરી અને એરંડા મુખ્ય ખરીફ પાક છે. ચોમાસું નિષ્ફળ જાય ત્યારે આ પાક પણ નિષ્ફળ જાય છે.

આ પ્રદેશમાં ગુજરાતની સૌથી મોટી પશુ વસ્તીમાંની એક છે. કચ્છ તેના માલધારી સમુદાયો અને બન્નીના ઘાસના મેદાનો માટે જાણીતું છે. તેથી દુષ્કાળનું વર્ષ દૂધની આવક પર પણ પાક જેટલી જ અસર કરે છે.

દેવભૂમિ દ્વારકા અને પોરબંદર જેવા દરિયાકાંઠાના જિલ્લા સામે એક વધુ જોખમ છે. ઓછા વરસાદથી ભૂગર્ભજળનું રિચાર્જ ઘટે છે. સમય જતાં ખારું પાણી અંદર સુધી ઘૂસીને કૂવા બગાડી શકે છે.

આ ઉપરાંત, નબળી ખરીફ સિઝન રવિ પર પણ અસર કરે છે. જે ખેડૂતો પાસે ચોક્કસ સિંચાઈ નથી, તેઓ આ શિયાળે જમીન પડતર રાખી શકે છે. તેથી સિંચાઈ આયોજનનો સમય રોકડ સહાય જેટલો જ મહત્વનો છે.

ચાર જિલ્લાના ખેડૂતો સહાય કેવી રીતે મેળવે?

ચોક્કસ પ્રક્રિયા સત્તાવાર જાહેરનામામાં જણાવાશે. અગાઉના અનુભવના આધારે ખેડૂતો અત્યારે આ પગલાં લઈ શકે છે:

1. 7/12 અને 8-અ સહિત જમીનના રેકર્ડ તૈયાર રાખો.
2. સીધી ચુકવણી માટે બૅન્ક ખાતું આધાર સાથે જોડાયેલું છે તેની ખાતરી કરો.
3. પાક નુકસાનના સર્વે દરમિયાન મહેસૂલ અને ખેતીવાડી કર્મચારીઓને સહકાર આપો.
4. ગ્રામ પંચાયત, તલાટી કે તાલુકા કચેરીની સૂચનાઓ પર નજર રાખો.
5. VB-G RAM G હેઠળ કામ માટે, જોબ કાર્ડ ન હોય તો ગ્રામ પંચાયતમાં નોંધણી કરાવો.
6. પશુપાલકો ઘાસ અને કેમ્પ સહાય માટે નજીકના પશુ કેમ્પ કે કલેક્ટર કચેરીનો સંપર્ક કરે.

ખેડૂતો માત્ર સત્તાવાર માધ્યમો પર જ વિશ્વાસ રાખે. સહાયની રકમ માટે કોઈ વચેટિયાને પૈસા ન આપે.

હવે આગળ શું?

સરકાર આગામી દિવસોમાં સત્તાવાર જાહેરનામું બહાર પાડે તેવી શક્યતા છે. ત્યાર બાદ રાહત કામગીરી શરૂ થશે. દરમિયાન 23 અસરગ્રસ્ત તાલુકામાં પાક નુકસાનનો સર્વે ચાલુ રહેશે.

ચારેય જિલ્લાના ખેડૂતો અને પશુપાલકો વિગતો માટે પોતાની તાલુકા કચેરી કે કલેક્ટર કચેરીનો સંપર્ક કરે. સત્તાવાર અપડેટ ગુજરાત સરકારના પોર્ટલ પર પણ મળશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

2026માં ગુજરાતના કયા જિલ્લા દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર થયા છે?

કચ્છ, જામનગર, પોરબંદર અને દેવભૂમિ દ્વારકા. ગુજરાત સરકારે 26 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ આ જાહેરાત કરી.

ગુજરાત દુષ્કાળમાં ખેડૂતોને કેટલી પાક નુકસાન સહાય મળશે?

SDRF ધોરણ મુજબ હેક્ટર દીઠ ₹8,500, મહત્તમ બે હેક્ટર સુધી. એટલે ખેડૂત દીઠ મહત્તમ ₹17,000.

ગુજરાત દુષ્કાળ સહાયના પગલાં ક્યારથી અમલમાં આવશે?

સહાયના પગલાં 1 નવેમ્બર 2026થી અમલમાં આવશે. પાક સહાય નુકસાનનો સર્વે પૂર્ણ થયા બાદ ચૂકવાશે.

ગ્રામીણ પરિવારોને કેટલા દિવસનું કામ મળશે?

દુષ્કાળગ્રસ્ત તાલુકાના પરિવારોને VB-G RAM G હેઠળ 150 દિવસનું કામ મળશે. આ સામાન્ય 125 દિવસની ગેરંટી કરતાં 25 દિવસ વધુ છે.

પશુપાલકોને શું મદદ મળશે?

પશુ કેમ્પને SDRFમાંથી બે મહિના સુધી પશુ દીઠ રોજના ₹80 મળશે. ત્યાર બાદ રાજ્ય સરકાર ચુકવણી કરશે. ઘાસ પણ ₹2 પ્રતિ કિલોના દરે ઉપલબ્ધ છે.

ગુજરાતમાં 89% વરસાદ છતાં દુષ્કાળ કેમ જાહેર થયો?

89% રાજ્યનો સરેરાશ આંકડો છે. આ ચાર જિલ્લામાં સામાન્યનો માત્ર આશરે 17%થી 58% વરસાદ પડ્યો.

ભારતમાં દુષ્કાળ કયા નિયમોથી જાહેર થાય છે?

રાજ્યો કેન્દ્રની દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન માર્ગદર્શિકા, 2016નું પાલન કરે છે. તેમાં વરસાદ, પાક, વનસ્પતિ, જમીનનો ભેજ અને પાણીના સૂચકાંકો જોવાય છે, પછી ખેતરોનો સર્વે થાય છે.

એજન્સીઓના ઇનપુટ સાથે.

ટૅગ: #gujarat drought relief #gujarat drought 2026